Robots in de zorg; een oplossing voor het groeiende aantal ouderen?

In de documentaire ‘Ik ben Alice’ laat Sander Burger zien hoe drie alleenstaande vrouwen van boven de 80 reageren op Alice, een ‘sociobot’ die hen moet redden van de eenzaamheid en depressie. Alice wordt eerst met argusogen aangekeken, maar langzaam groeit de sympathie voor de robot, zowel van de drie dames als van de kijker. Het is een feit dat we in Nederland, en in vele andere landen na 2020 te maken krijgen met een groot aantal ouderen waarvan vele zorg nodig zullen hebben. De generaties daarna zijn te klein om goed voor deze mensen te kunnen zorgen. Alice speelt liedjes, juicht mee met voetbalwedstrijden, kan vertellen wat de weersvoorspelling wordt en geeft simpele antwoorden op alles wat je vraagt. Zijn robots de manier om het probleem met de vergijzing op te lossen?

Problemen onder ouderen

De grootste problemen onder ouderen zijn eenzaamheid en depressie. Dit staat in direct verband met het achteruitgaan van lichamelijke functies, het verliezen van geliefden en het niet meer zelfstandig kunnen zijn. De realisatie dat het leven niet oneindig is, kan voor velen erg rauw op het dak vallen en gebrek aan goede zorg verergert dit. Steeds meer familieleden besluiten in te springen en de zorg op zich te nemen, maar deze hebben hier geen kwalificaties voor en vaak ook niet voldoende tijd en energie. De dreiging is dus ook dat er in de nabije toekomst niet goed genoeg voor alle ouderen gezorgd kan worden en dat deze hieronder zullen lijden. Er wordt veel nagedacht over een oplossing, en dat deze snel gevonden moet worden is iedereen het over eens. Eén van die oplossingen is een robot.

Contrast tussen oud en jong

Op een bepaalde manier is er een enorm contrast tussen de oudere, die zonder computers en andere gadgets is opgegroeid, en de hypermoderne en bijna futuristische robot. Hoe kan er dan een connectie ontstaan? Daarnaast is er de ethische kwestie. Is het verantwoord een oudere gehecht te laten raken aan een voorwerp. Ten eerste is er geen enkele twijfel mogelijk dat het een robot betreft. Deze sociobots hebben geen menselijk lichaam, maar een robotlichaam en lopen ook niet de kamer door. Ze zijn meer een steun in het dagelijks leven, een manier voor de oudere om langer zelfstandig te blijven.

Zo kunnen ze helpen herinneren wanneer medicatie moet worden ingenomen, kunnen ze toezicht houden op de gezondheid van de oudere, kunnen ze worden gebruikt om een Skypegesprek te voeren met geliefden aan de andere kant van de wereld en, misschien wel het belangrijkste, zijn ze zo geprogrammeerd dat elke verandering in de routine (koolmonoxide in de lucht, de oudere beweegt niet of zelfs wanneer de oven of het gasstel te lang aanstaat) kan worden gemeld.

Houden robots ouderen voor de gek?

Een ander probleem, en dit is vooral onder de ouderen die lijden aan dementie en andere cognitieve problemen, is dat de oudere te veel gehecht raakt aan de robot. Deze zijn namelijk zo geprogrammeerd dat ze een ‘gesprek’ kunnen voeren over simpele dingen. Alice uit de documentaire bijvoorbeeld, antwoord dat ze het jammer vind dat één van de dames opmerkt dat ze liever een echt persoon in huis heeft. En als je vraagt wat Alice graag doet, dan zegt ze ‘gezellig praten’. Dit zijn gesprekken die in feite geen diepte hebben, maar waar ouderen wel behoefte aan hebben en waar hedendaagse zorgverleners vaak te weinig tijd voor krijgen.

Kunnen robots de zorgverleners vervangen?

Het antwoord hierop is natuurlijk nee. Op dit moment is het nog onmogelijk om de echte zorg die ouderen nodig hebben te vervangen door een robot. De robot kan geen was opvouwen, kan niet helpen met de boodschappen, kan de oudere niet een blokje mee om nemen en kan geen luiers verschonen of medische hulp bieden. Uiteindelijk hebben mensen mensen nodig om voor ze te zorgen en zal een object deze plaats nooit in kunnen nemen. De robots zijn enkel en alleen ontworpen om het langer mogelijk te maken voor de oudere om zelfstandig te zijn en om hen te helpen met problemen omtrent eenzaamheid en depressie. Zorgverleners moeten dit dan ook niet als een dreigement zien, maar meer als een hulpmiddel terwijl zij absent zijn.

Verschillende projecten

Er zijn een aantal soortgelijke projecten in ontwikkeling en Alice is hier één van. Zij is 60 centimeter lang, heeft een robotlichaam dat niet kan bewegen, een poppenhoofd met knipperende ogen en een bewegende mond. Er is geen enkele twijfel over mogelijk dat Alice een robot is. Alice is ontwikkeld door de Amerikaanse firma Hanson Robotic en de ontwikkelingen zijn nog in de beginfase. De proef met de drie dames heeft dan ook positieve reacties opgeleverd, maar ook veel vraagstukken blootgelegd.

IBM heeft ook een robot ontwikkeld, de IBM MERA, die vooral werkt door middel van sensoren en camera’s waarmee alles in de woning kan worden gemonitord en gezichtsuitdrukkingen kunnen worden afgelezen. Ook deze robot is nog in ontwikkeling en is nog niet op de markt aanwezig. Ook is er BUDDY, van Blue Frog Robotics. Dit is meer een scherm op wielen en is geschikt voor zowel oudere als jongere generaties. Buddy kan je woning in de gaten houden, kan je herinneren aan belangrijke afspraken, kan met je kinderen spelen en je telefoon beantwoorden. Daarnaast zijn er robot huisdieren die soortgelijke taken uit kunnen voeren. Deze lijken op een hond of een kat, maar zijn ook duidelijk robots.

Robots als ondersteuning

Dat er snel iets gedaan moet worden aan het probleem met de vergrijzing is een feit en robots kunnen hier zeker een bijdrage in leveren. Als het mogelijk is voor ouderen om langer thuis te blijven, zullen ze zich langer geborgen en comfortabel voelen en is de verstoring van het dagelijks leven minimaal. Ook kinderen kunnen ervoor kiezen voor de oudere te zorgen en de robot te gebruiken als ondersteuning. Wat wel altijd duidelijk behoort te blijven is dat het een robot betreft en dat menselijke zorg nog altijd de meeste steun biedt.